De strijd tegen jihadisme is niet voorbij. Kijk naar Mali. In het West-Afrikaanse land hebben jihadistische organisaties de overmacht, waaronder een bekende naam: de Islamitische Staat (IS). Door middel van open data kunnen we de omvang en verspreiding van IS in Mali en haar buurlanden in kaart brengen. En antwoord geven op vraag: hoeveel invloed heeft IS in deze regio?

“IS-leider voor het eerst in vijf jaar te zien op video”, kopten vele nieuwsmedia over de hele wereld. Het filmpje verscheen twee maanden geleden nadat het laatste IS-bolwerk in de Syrische stad Baghouz was gevallen. Niet alleen sprak IS-leider Abu Bakr al-Baghdadi over wraak en dat de strijd met de westerse wereld nog niet voorbij was, ook sprak hij zijn lof uit over een vrijwel onbekende man: Abu Walid al-Sahrawi, leider van de Islamitische Staat in de Greater Sahara (ISGS).

Nieuw is de Islamitische Staat niet op het Afrikaanse continent. Terwijl de wereld gefocust was op het elimineren van jihadisme in Syrië en Irak, kreeg IS in Afrika steeds meer macht. Zoals in: Libië, Egypte, Algerije, Tunesië, Nigeria, Somalië, Tsjaad, Niger, Burkina Faso en Mali. 

Terwijl de macht van sommige IS-takken aan het afzwakken is (bijvoorbeeld de Islamitische Staat in Libië), neemt bij andere organisaties de macht toe. Zoals de Islamitische Staat in de Greater Sahara, afgekort: ISGS. Actief in Mali en buurlanden Burkina Faso en Niger sinds 2016.

Hoe Mali een voedingsbodem werd voor Jihadisme

Om uit te leggen hoe ISGS is ontstaan, moeten we terug naar Mali in 2012. In dat jaar vond in Mali de vierde Toearegopstand plaats. De Toeareg is een nomadenvolk dat al vele jaren in de Sahara woont en na de dekolonisatie zijn verdeeld over vijf verschillende landen waaronder Mali. 

Het Toeregvolk stond op en verklaarde een onafhankelijk staat in het noorden van Mali genaamd Azawad. Ondanks dat Mali meerdere Toeareg opstanden kent, was deze het gevaarlijkste van allemaal. Dit keer waren de rebellen namelijk zwaarbewapend met wapens die ze hadden overgehouden aan hun militaire steun aan kolonel Ghadaffi

Uitleg over de Toeareg opstand

Hoewel de Toeareg chaos in het land veroorzaakten, waren ze uiteindelijk niet de grootste speler in het veld. Jihadistische organisaties gelieerd aan Al-Qaida waren uiteindelijk degenen die op het moment van onstabiliteit in 2012 de macht in het noorden van Mali grepen.  

Kort daarna (in 2013) interfereerde oud-kolonisator Frankrijk en heroverde grote delen van het land. Frankrijk dode honderden jihadisten en nam daarbij ook nog eens honderden jihadisten gevangen. Ook kwam de Verenigde Naties met een delegatie van 15.000 man, waaronder de Nederlanders. 

Onderstaande kaart geeft het geweld en aanslagen weer van de drie jihadistische organisaties die van 2012 tot en met 2014 actief waren: AQIM (Al-Qaida in de Islamitische Maghreb), Ansar Dine en MUJAO (Movement for Unity and Jihad in West Africa). Vooral de laatste naam is belangrijk om te onthouden voor later. 

Wanneer je alleen naar de kaart van 2014 kijkt, lijkt het alsof de missie erg succesvol was. Het aantal aanslagen nam af en even leek het alsof het bijna voorbij was. Maar schijn bedriegt. 

De Fransen hielden slechts de jihadisten weg uit het zuiden van het land en losten het probleem in het noorden niet op. Ook werden de gedode leiders na de Franse operaties snel in 2013 vervangen en kregen de terreurorganisaties nieuwe steun van jihadisten uit Libië, Tunesië en zelfs Egypte. 

Het ontstaan van de Islamitische Staat in de Greater Sahara

Ondertussen verklaarden steeds meer jihadistische organisaties over de hele wereld trouw aan de Islamitische Staat. 

De man wie zich in Mali trouw aan IS verklaarde was de eerdergenoemde Abu Walid al-Sahrawi. Sahrawi maakte tot 2015 deel uit van de al-Qaida gelieerde organisatie al-Mourabitoun, maar was daarvoor al langer actief in het noorden van Mali met zijn terreurorganisatie Movement for Unity and Jihad in West-Afrika (MUJAO).

Twee dingen zijn opvallend aan Sahrawi’s verklaring aan IS.

Ten eerste, ondanks dat Sahrawi zijn loyaliteit verklaarde namens geheel al-Mourabitoun, was niet iedereen binnen de organisatie het hier mee eens. Er ontstond een intern conflict binnen al-Mourabitoun. Uiteindelijk splitste de organisatie en ging de ene kant door als al-Mourabitoun en bleef trouw aan al-Qaida. Sahrawi’s kant stichtte een nieuwe organisatie: de Islamitisiche Staat in de Greater Sahara.

Ten tweede, IS erkende de organisatie van Sahrawi in eerste instantie helemaal niet. Waarom is niet helemaal duidelijk. De factoren die mee hebben kunnen gespeeld zijn dat IS eerst nog niet overtuigd was van de capaciteiten van ISGS. En ook had IS al een loyale organisatie vlakbij: de Islamitische Staat in de Westelijk Afrikaanse Provincie (ISWAP), ook bekend als Boko Haram. 

Screenshot van het filmpje waarin Abu Walid al-Sahrawi zijn loyaliteit verklaarde

De eerste aanslag door ISGS was in Burkina Faso in 2016, vlakbij de grens met Mali en Niger. Twee Burkinese bewakers werden hierbij gedood. Ook zijn ze verantwoordelijk voor het uitbreken van Boko Haram en andere islamitische militanten uit een gevangenis in Niger. Pas hierna werd ISGS officieel erkent via IS nieuwwebsite Amaq. Dit was zeventien maanden later. Het is niet bekend in hoeverre ISGS financieel gesteund wordt door het “hoofdkantoor” van de Islamitische Staat, dat nog steeds veel geld in handen heeft door het onder andere innen van belastingen en de verkoop van olie. Hun vermogen wordt geschat op 400 miljoen dollar.

Maar ondanks de afsplitsing van ISGS met al-Mourabitoun en Al-Qaida, werken de twee organisaties samen, wat de jihadisten nog machtiger maakt in de regio.

De officiële tak van al-Qaida in Mali noemt zich JNIM (Jamaat Nusrat al-Islam Wal Muslimeen). Het is een alliantie van onder andere Ansar Dine, al-Mourabitoun en AQIM (Al-Qaida in de Islamitische Maghreb), opgezet in 2017.

Op de bovenstaande kaart zie je de aanslagen van beide organisaties in 2018 en het gebied waar ze actief zijn. De grijze stipjes geven letterlijk het grijze gebied aan, waar het niet duidelijk is wie waar actief is. Iets wat ook gelijk duidelijk is dat JNIM een grotere operationele bereikbaarheid heeft vergeleken met ISGS.

ISGS wakkert een etnisch conflict aan

Onderstaande kaart geeft het geweld van ISGS weer van 2016 tot en met 2019, verdeeld in drie categorieën. Over de jaren heen zie je het strijdtoneel steeds wat verschuiven, maar de grens met Burkina Faso en Niger blijft een centraal punt. 

Niet alleen is de frequentie toegenomen, ook kun je zien dat ISGS vanaf 2018 verder Burkina Faso is ingetrokken en dan voornamelijk in het noorden van het land. 

Voor lange tijd bleef het moslimextremisme weg uit Burkina Faso. Dit kwam omdat voormalig president Blaise Compaoré destijds geheime afspraken had met de jihadistische organisaties. Hij hielp de militanten wie in de buurlanden westerlingen gijzelden bij de onderhandeling en gaf onderdak aan de Toeareg-rebellen uit Mali. Maar in 2014 werd Compoaré afgezet toen hij zijn 27-durige presidentschap wilde verlengen.

De opkomst van ISGS heeft vele doden als gevolg (zie bovenstaande grafiek). Een rede voor de snelle groei van ISGS is dat ze gebruik maken van de spanningen tussen verschillende volkeren om conflicten aan te wakkeren. Een strategie wat ook eerst door al-Qaida werd gebruikt in Irak en later overgenomen werd door ISIS.

Als gevolg zijn de spanningen tussen de verschillende bevolkingsgroepen in de Sahel in een rap-tempo toegenomen. In maart vond één van de bloedigste aanslag in Mali plaats met 157 doden als gevolg. De aanslag was gepleegd door de Dogon-gemeenschap tegen de Fulani. De Fulani worden in het land vaak beschuldigd van samenwerken met jihadisten. Tegelijkertijd beschuldigen de Fulani de overheid voor het gebrek aan bescherming. Mede door het ontbreken van bescherming wordt er een voedingsbodem gekweekt voor jihadisme.

Maar niet alleen de Fulani zijn het slachtoffer. Twee weken geleden was er een bloedbad in dezelfde regio maar was een Dogon gemeenschap het slachtoffer, zie onderstaand filmpje. 

Wat zijn de verwachtingen?

West-Afrika is verwikkeld in een complex conflict met verschillende partijen waaronder Frankrijk, regeringstroepen, lokale militia en jihadisiten. 

Of de invloed van de Islamitische Staat in de Sahara zal toenemen of afnemen, is speculeren. Maar het geweld en aanslagen lijken niet af te nemen en de situatie in zowel Mali, Niger en Burkina Faso lijkt er niet beter op te worden.

Zowel militaire troepen van Mali en Burkina Faso, Frankrijk en de Verenigde Naties kunnen de situatie niet onder controle houden. Als gevolg worden ook steeds meer burgers slachtoffer van het geweld.

Zo bevestigd de Human Right Watch in hun report van 2019: “Islamitische gewapende groepen blijven doorgaan met het bedreigen en soms zelfs vermoorden van dorpelingen, waarvan wordt vermoed dat ze hebben samengewerkt met de autoriteiten [..] of zich bezig hebben gehouden met verboden culturele tradities.”

Ook in het noorden van Burkina Faso hebben de burgers last van een continue dreiging van Islamitische groeperingen: “Dorpelingen zeggen dat leden van de groeperingen verantwoordelijk zijn voor het ontvoeren en vermoorden van lokale leiders, afpakken van vee, in beslag nemen van ambulances, stoppen van dieren vaccinatiecampagnes, vernielen van scholen, verbieden voor vrouwen om te socializen en spullen te verkopen op de markt, verbieden van bruiloften en doopvieringen, en verwoesten van lokale winkels.”

De situatie in Mali en Burkina Faso is ver van hoopvol. Ondanks dat ISGS verantwoordelijk is voor vele dodelijke geweldincidenten, is hun macht nihil vergeleken met al-Qaida’s JNIM. Maar de onstabiliteit in West-Afrika blijft een voedingsbodem voor de toename van jihadisme en etnische conflicten. 

Categories: Achtergrond

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *